شرکت های تعاونی ، شرکتی است ، که برای فعالیت در امور مربوط به تولید و توزیع ، به منظور بهبود وضع اقتصادی و اجتماعی اعضاء از طریق همکاری و تشریک مساعی آنها ، تشکیل می شود .

به موجب قانون علاوه بر اشخاص حقیقی یعنی افراد انسانی ، اشخاص حقوقی غیردولتی مانند شرکت های تجارتی نیز می توانند در شرکت های تعاونی ، عضو شوند.

ناگفته نماند که اشخاص مزبور نیز وقتی می  توانند به عضویت شرکت تعاونی پذیرفه شوند که حائز شرایط عضویت مقرر در قانون بخش تعاونی مذکور در شماره 789 و اساسنامه شرکت تعاونی مربوط ، باشند .

منظور شرکت تعاوین حمایت مادی ، بهتر کردن وضع کار و شغل ، تحصیل رزق و انتظام امور معاش و معیشت اعضاء ، به طور کلی بهبود وضع اقتصادی و اجتماعی ، هر دوست . فی الواقع ، اهداف و منظور فوق ، خصوصیاتی است که شرکت های تعاونی را از شرکت های تجارتی ، منفک و ممتاز می سازد . زیرا در شرکت های تجارتی ، سودآوری به معنای خاص آن یعنی کسب پول ، مطرح و منظور است و در نتیجه فقط وضع مادی صاحبان سرمایه مطمح نظر است . در صورتی که در شرکت های تعاونی ، وضع اقتصادی و اجتماعی اعضاء هر دو مطلب است .

فعالیت شرکت تعاونی اعم از این که تولیدی یا توزیعی باشد ، از طریق همکاری اعضاء صورت می گیرد و مبتنی بر کمک متقابل و اشتراک مساعی آنها با یکدیگر می باشد . و شرکت تعاونی ، در نیل به منظور خود که همانا رفع نیازمندی های مشترک شغلی و معیشتی و بهبود وضع اقتصادی و اجتماعی اعضاست ، بر خودیاری و همیاری آنها تکیه دارد .

به موجب ماده 9 قانون بخش تعاونی ، شرایط عضویت انواع شرکت های تعاونی شهری عبارت است از : - داشتن تابعیت ایران . – عدم ممنوعیت قانون و عدم حجر . – خرید حداقل سهام مقرر در اساسنامه . – درخواست کتبی عضویت و تعهد رعایت مقررات اساسنامه . – عدم عضویت در تعاونی مشابه . علاوه بر شرایط فوق ، اساسنامه شرکت تعاونی نیز می تواند شرط یا شرایطی برای عضویت مربوط به خود ، تعیین کند .

انواع شرکت های تعاونی را می توان به چهار گروه تقسیم کرد :

  • 1- شرکت های تعاونی تولید شهری .
  • 2- شرکت های تعاونی توزیع شهری .
  • 3- شرکت های تعاونی تولید روستائی .
  • 4- شرکت های تعاونی توزیع روستائی . شرکت تعاونی می تواند چند منظور باشد . شرکت تعاونی چند منظوره شرکتی است که برای امور تولید و توزیع و انجام سایر اموری که با اهداف تعاونی مغایرت نداشته باشد ، تشکیل شود .

شرکت های تولید و توزیع شهری ، تابع قانون بخش تعاونی مصوب 1370 و شرکت های تعاونی تولید و توزیع روستایی ، تابع قانون شرکت های تعاونی مصوب 1350 می باشند .

شرکت تعاونی باید دارای اساسنامه باشد . اساسنامه انواع شرکت های تعاونی شهری ، به صورت « نمونه اساسنامه » به وسیله وزارت تعاون تهیه شده و در اختیار تشکیل دهندگان شرکت قرار می گیرد . برای تشکیل هر شرکت تعاونی شهری باید قبلاً از طرف وزارت خانه مزبور « موافقت نامه تشکیل » صادر گردد . شرکت تعاونی باید به ثبت داده شود . برای ثبت شرکت تعاونی ، لازم است که از طرف وزارت تعاون « مجوز ثبت » صادر شود .

شرکت تعاونی ، مانند شرکت تجارتی ، دارای شخصیت حقوقی است و دارائی آن، مجزا و مستقل از دارائی اعضاء ، می باشد . مسؤولیت اعضای شرکت تعاونی شهری در برابر بدهی های شرکت را ماده 23 قانون بخش تعاونی چنین مقرر می دارد : « مسؤولیت مالی اعضاء در شرکت تعاونی ، محدود به میزان سهم آنان می باشد . مگر آن که در قرارداد  ، ترتیب دیگری شرط شده باشد » .

سرمایه شرکت تعاونی به سهام تقسیم می شود . نوع و مبلغ سهم را اساسنامه تعیین می کند . از لحاظ سرمایه شرکت های تعاونی شهری را می توان به دو دسته تقسیم کرد :

شرکت هائی که تمام سرمایه آن به وسیله اعضاء تأمین می شود . شرکت هائی که قسمتی از سرمایه ( حداقل 51 درصد ) به وسیله اعضاء تأمین گردیده و بقیه به وسیله نهادهای دولتی و عمومی در اختیار شرکت گذاشته می شود .

پرداخت قیمت سهام شرکت تعاونی ، ممکن است نقدی یا غیر نقدی باشد . در هر حال موقع خرید ، حداقل یک سوم بهای آن ، باید تأدیه شود . لازم است که آورده های غیرنقدی ، تقویم و تسلیم گردد .

شرکت تعاونی شهری دارای مجامع عمومی مرکب از مجمع عمومی موسس که « اولین مجمع عمومی عادی » نامیده می شود، مجمع عمومی عادی و مجمع عمومی فوق العاده می باشد . بعلاوه دارای هیأت مدیره و بازرس یا بازرسان است که در بدو تشکیل شرکت به وسیله « اولین مجمع عمومی عادی » و بعداً به وسیله مجمع عمومی عادی انتخاب می گردند ، هر شرکت تعاونی باید دارای مدیرعامل باشد ، که به وسیله هیأت مدیره تعیین می شود .

نکته قابل ذکر این است که در شرکت های تعاونی ، برخلاف شرکت های تجارتی که در آنها اصولاً حق رأی شرکاء و سهامداران ، با میزان سرمایه آنها در شرکت ارتباط دارد ، حق رأی اعضاء ، به مقدار سرمایه آنها بستگی ندارد و هر عضو در مجامع عمومی ، بدون توجه به مقدار سرمایه ای که در شرکت تعاونی دارد ، دارای یک رأی می باشد که به آن ، اصل هر عضو یک رأی یا « اصل اداره دموکراتیک » ، می گویند .