هرگاه شرکت تجارتی منحل گردد ، امور آن باید تصفیه شود . تصفیه امور شرکتها ، همان طور که ( شماره 559 ) گفته شد ، عبارت است از ، خاتمه دادن به کارهای جاری شرکت ، اجرای تعهدات و وصول مطالبات شرکت ، انجام معاملات جدید ، هرگاه برای اجرای تعهدات شرکت لازم باشد ، نقد کردن دارائی شرکت ، پرداخت بدهی های شرکت و تقسیم باقی مانده دارائی آن بین شرکاء تصفیه امور شرکت های سهامی عام و خاص قبلاً ( شماره 558 و بعد) گفته شد . در این مبحث به ذکر تصفیه امور شرکت های با مسؤولیت محدود ، شرکت تضامنی ، شرکت نسبی ، شرکت مختلط غیرسهامی و شرکت مختلط سهامی پرداخته می شود . تصفیه امور این شرکت ها پس از انحلال ، موافق مقررات ذیل خواهد بود ، مگر در مورد ورشکستیگی که تابع مقررات راجع به ورشکستگی است . ( این مقررات بعداً ، ش 78 و بعد ، ج 4 ذکر خواهد شد ) .

متصدیان تصفیه :

در شرکت تضامنی ، شرکت نسبی ، شرکت مختلط غیرسهامی و شرکت مختلط سهامی ، امر تصفیه با مدیر یا مدیران شرکت است ، مگر آن که شرکای ضامن ،  اشخاص دیگری را از خارج یا از بین خود برای تصفیه معین نمایند . اگر از طرف یک یا چند شریک ضامن ، تعیین اشخاص مخصوص برای تصفیه تقاضا شود و سایر شرکای ضامن ، آن تقاضا را نپذیرند ، دادگاه اشخاصی را برای تصفیه ، معین خواهد کرد . لازم است ذکر شود که در شرکت های مختلط ( سهامی و غیر سهامی ) ، شرکای غیر ضامن حق دارند یک یا چند نفر برای نظارت در امور تصفیه معین نمایند .

در شرکت با مسؤولیت محدود نیز امر تصفیه به عهده مدیر یا مدیران شرکت است ، مگر آن که اساسنامه یا اکثریت مجمع عمومی شرکت ، ترتیب دیگری مقرر داشته باشد.

هرچند با التفات به مفهوم مخالف این بیان قانون که می گوید « در هر مورد که اشخاصی غیر از مدیران شرکت ، برای تصفیه معین شوند ، اسامی آنها باید در اداره ثبت اسناد ، ثبت و اعلام گردد » ، ظاهراً چنین معلوم می شود که هرگاه امر تصفیه به عهده مدیر یا مدیران شرکت باشد ، ثبت و اعلان اسامی آنها ، لازم نیست . ولی به نظر می رسد که لازم است اسامی این افراد نیز ، جهت ثبت و اعلام ، به مرجع ثبت شرکت اعلام گردد .

وظایف متصدیان تصفیه :

از وظایف اولیه متصدیان تصفیه ، این استکه انحلال شرکت را به مرجع ثبت ، جهت ثبت و آگهی برای اطلاع عمومی ، اعلام دارند و باید گفت که ، تا وقتی که انحلال شرکت به ثبت نرسیده و آگهی نشده باشد ، نسبت به اشخاص ثالث بلااثر خواهد بود . علاوه بر آن ، وظایف متصدیان تصفیه ، همان طور که ( شماره 455 ) اشاره شد ، عبارت است از خاتمه دادن به کارهای جاری و اجرای تعهدات ، و صول مطالبات و پرداخت بدهی های شرکت و تقسیم دارائی آن ، به ترتیبی که ذیلاً بیان می شود .

1- اگر برای اجرای تعهدات شرکت ، معاملات جدیدی لازم شود ، متصدیان تصفیه به انجام آن اقدام خواهند کرد .

2- متصدیان تصفیه حق دارند شخصاً یا به وسیله وکیل ، از طرف شرکت اقامه دعوی کنند یا در برابر دعاوی اقامه شده علیه شرکت ، به جوابگوئی و دفاع بپردازند .

3- متصدیان تصفیه ، وقتی حق اصلاح و تعیین داور دارند که شرکای ضامن به آنها اجازه این امر را داده باشند . مواردی که ، طبق قانون ، داوری اجباری است از این قاعده مستثنی است . متصدیان شرکت های با مسؤولیت محدود ، ( به استثنای مورد داوری اجباری ) ، فقط وقتی حق اصلاح و تعیین داور دارند که اساسنامه یا مجمع عمومی ، این حق را به آنها داده باشد .

( منظور از داوری اجباری از جمله موردی است که شرکت قبل از انحلال ، ضمن قرارداد معامله یا قرارداد جداگانه ای ، ملتزم شده باشد که در صورت بروز اختلاف بین او و طرف قرارداد ، رفع اختلاف از طریق داوری به عمل آید ) .

4- آن قسمت از دارائی شرکت که در مدت تصفیه محل احتیاج نیست ، به طور موقت بین شرکاء تقسیم می شود . ولی متصدیان تصفیه ، باید معادل قروضی که هنوز موعد تأدیه آن نرسیده است و همچنین معادل مبلغی که در حساب بین شرکاء مورد اختلاف است ، موضوع نمایند ، یعنی برداشته و نگهداری کنند .

5- متصدیان تصفیه ، حساب شرکاء را نسبت به هم و سهم هر یک از شرکاء را از نفع و ضرر ، معین می کنند .هرگاه اختلافی در تقسیم پیش آید ، رفع آن با دادگاه خواهد بود .

6- لازم است اضافه شود که به بیان قانون تجارت ، تقسیم دارائی شرکت با مسؤولیت محدود بین شرکاء ، خواه در ضمن مدت تصفیه و خواه پس از ختم آن ، ممکن نیست ، مگر آن که قبلاً سه مرتبه در روزنامه رسمی و یکی از روزنامه ها ، اعلان و یک سال از تاریخ اولین اعلان گذشته باشد .تخلف از این دستور قانون ، متصدیان تصفیه شرکت با مسؤولیت محدود را مسؤول خسارت طلبکارانی قرار خواهد دارد که ، به طلب خود نرسیده اند . بنابراین می توان گفت که :

تقسیم دارائی شرکت های تضامنی ، نسبی ، مختلط غیرسهامی و مختلط سهامی ، خواه در ضمن مدت تصفیه و خواه پس از ختم آن ، بدون آگهی مزبور انجام می گیرد .

علت این امر می توان گفت که چون در شرکت های اخیر ، در صورت کافی نبودن دارائی شرکت ، طلبکاران شرکت می توانند به شرکای ضامن مراجعه و آن را از دارائی شخصی آنها وصول کنند ،  لذا قانون اعلان در روزنامه را ، به منظور اطلاع طلبکاران شرکت صورت می گیرد ، درباره آنها مورد بیان قرار نداده و آن را تنها ، در مورد شرکت با مسؤولیت محدود که فقط دارائی خود شرکت وثیقه طلب طلبکاران آن می باشد ، لازم مقرر داشته است .

7- دفاتر هر شرکتی که منحل شده ، با نظر مدیر ثبت ، در محل معینی از تاریخ ختم تصفیه تا ده سال ، محفوظ خواهد ماند ، تا در مدت مزبور ، در صورت لزوم مراجعه به آنها ممکن باشد .

به تصریح قانون ، هر شرکتی مجاز است در اساسنامه خود ، برای تصفیه ترتیب دیگری مقرر دارد . ولی در هر حال ترتیب مزبور نباید مخالف مقررات ذکر شده در فقرات 1 تا 4 و 6 و 7 فوق باشد .

نانویس نماند که طبق قانون مالیات های مستقیم ، همان طور که سابقاً ( شماره 485 ) گفته شد ، تقسیم دارائی شرکت منحله ، قبل از تحصیل مفاصا حساب مالیاتی یا بدن سپرده تأمین میزان مالیات ، مجاز نیست . مدیر یا مدیران تصفیه ، مکلفند ظرف شش ماه از تاریخ ثبت انحلال شرکت در مرجع ثبت شرکت ، اظهارنامه مالیاتی مربوط به آخرین دوره عملیات شرکت را تنظیم و به حوزه مالیاتی مربوط تسلیم و مالیات متعلق را طبق نرخ مربوط پرداخت نمایند . مدیر یا مدیران تصفیه ، در صورت عدم تسلیم اظهارنامه مالیاتی یا تسلیم اظهارنامه خلاف واقع و نیز در صورت عدم تسلیم اظهارنامه مالیاتی ظرف شش ماه مزبور ، متضامناً مسؤول پرداخت مالیاتی و جرائم متعلق به شرکت خواهند بود هرگاه مدیر یا مدیران تصفیه ، قبل از تصفیه امور مالیاتی یا قبل از سپردن تأمین معادل میزان مالیات به شرح فوق ، به تقسیم دارائی شرکت اقدام کنند  ، شخصاً جریمه خواهند شد .

قانون تجارت در مورد مدت تصفیه ، حق الزحمه متصدیان تصفیه ، عزل و استعفا ، فوت و حجر و ورشکستگی آنها و نیز در منع انتقال دارائی شرکت به متصدیان تصفیه یا اقارب آنها ، بیانی ندارد و ساکت است . در سکوت قانون ، در خصوص مواردی از امور مزبور که به تصمیم شرکاء قابل رفع نباشد ، به نظر می رسد می توان مقرراتی را که لایحه اصلاح قانون تجارت ( مواد 204 و بعد ) ، در نظیر موارد برای شرکت های سهامی تعیین کرده است ، در موارد مزبور جاری نمود . لازم به نظر می رسد که اساسنامه شرکت مقرراتی را در خصوص موارد فوق الذکر ، تعیین کند یا با قید این که در امر تصفیه شرکت ، در صورت لزوم ، مقررات لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت لازم الرعایه خواهد بود ، از قبل راه حل مشکل را پیش بینی نماید .

شخصیت حقوقی شرکت در حال تصفیه :

شرکت با مسؤولیت محدود ، شرکت تضامنی ، شرکت نسبی ، شرکت مختلط غیر سهامی و شرکت مختلط سهامی ، به محض انحلال ، در حال تصفیه محسوب می گردند . تا خاتمه تصفیه ، شخصیت حقوقی شرکت ، جهت انجام امور مربوط به تصفیه ، باقی می ماند . باید دنبال نام شرکت ، همه جا عبارت « در حال تصفیه » قید گردد .

متصدیان تصفیه ، مدیریت شرکت را بر عهده دارند و نمایندگی قانونی شرکت با آنهاست . اقامتگاه شرکت ، که همان مرکز اصلی شرکت است و نیز تابعیت شرکت به ترتیب سابق است . دارائی شرکت ، مستقل و مجزا از دارائی شرکاء است . طلبکاران شرکت ، هنوز حق مراجع به شرکای ضامن را ندارند. حق شرکاء نسبت به اموال شرکت ، مانند دوره قبل از انحلال  ، هنوز به صورت مستقیم و بی واسطه نیست و آنها نمی توانند اموال شرکت را به عنوان این که حقی بر آن دارند ، به تصرف خود درآورند . لذا فقط در صورتی که از طرف متصدیان تصفیه ، به تقسیم دارائی شرکت اقام شود ، شرکای شرکت به واسطه آنها می توانند به اموال شرکت دسترسی داشته باشند .

ختم تصفیه :

متصدیان تصفیه مکلفند تاریخ ختم تصفیه را ، ضمن  گزارشی جامع از جریان تصفیه ، برای اطلاع عموم اعلان نمایند . این موضوع ، بخصوص در مورد شرکت تضامنی ، شرکت نسبی ، شرکت مختلط غیرسهامی ، و شرکت مختلط سهامی که دارای شرکای ضامنی هستند ، از اهمیت بیشتری برخوردار است . زیرا در این شرکت ها ، در صورت کافی نبودن دارائی شرکت برای پرداخت بدهی های آن ، طلبکاران شرکت می توانند برای مطالبه و وصول باقی مانده مطالبات خود ، به شرکاء مراجعه نمایند و این امر مستنداً به گزارش مزبور متصدیان تصفیه ، به عمل می آید . هرگاه متصدیان تصفیه در اعلان ختم تصفیه و گزارش مذکور ، کوتاهی یا تعلل کنند ، می توان گفت که افراد ذی نفع می توانند اجبار آنها را به انجام تکالیف مزبور ، از دادگاه درخواست نمایند .

مرور زمان

در خاتمه بحث مربوط به تصفیه امور شرکت ها ، یادآوری می گردد که به بیان قانون تجارت .

- مدت مرور زمان در دعاوی اشخاص ثالث بر علیه شرکاء یا وارث آنها راجع به معاملات شرکت ، در موردی که قانون شرکاء یا وراث آنها را مسؤول قرار داده ، پنج سال است .

- مبدأ مرور زمان ، روزی است که انحلال شرکت یا کنارگیری شرکت یا اخراج او از شرکت در اداره ثبت ، به ثبت رسیده و در روزنامه رسمی اعلان شده باشد .

- در صورتی که طلب ، پس از ثبت و اعلان مزبور قابل مطالبه شده باشد ، مرور زمان از روزی شروع می شود که طلبکار ، حق مطالبه پیدا کرده است .

- دعوائی که سنخاً تابع مرور زمان کوتاه تری بوده یا به موجب قانون تجارت ، مرور زمان طولانی تری برای آن معین شده ، از مقررات مزبور مستثنی است و تابع مرور زمان مربوط به خود خواهد بود . – یادآوری می شود که به موجب نظر شماره 7257 مورخ 27/11/1361 فقهای شورای نگهبان ، مواد 731 قانون آئین دادرسی مدنی سابق مصوب 1318 و بعد ، در مورد مروز زمان ، مخالف موازین شرعی است . بر این مبنا ، برخی دادگاه ها در موارد دیگر نیز به مرور زمان ترتیب اثر نمی دهند رجوع شود به ش 229 ، ج 3 .

 اضافه می شود کسانی که از مرور زمان پنج ساله مزبور می توانند به نفع خود استفاده کنند ، افراد زیر ، و قائم مقام قانونی آنها خواهند بود :

  • - شرکای شرکت های تضامنی و شرکای ضامن شرکت های مختلط غیرسهامی و سهامی که هر کدام منفرداً و به طور جمعی متضامناً ، مسؤول کلیه دیون شرکت می باشند .
  • - شرکای شرکت های نسبی که هر کدام به نسبت سهم الشرکه خود ، مسؤول پرداخت دیون شرکت هستند .
  • - شرکای شرکت با مسؤولیت محدود و شرکای غیرضامن شرکت های مختلط غیرسهامی و سهامی ، نسبت به آن قسمت از سهم الشرکه خود که هنوز پرداخت نکرده یا پس از پرداخت مسترد داشته اند .